Kunst ontmoet wetenschap

Van 30 maart t/m 1 juli 2018 is de tentoonstelling Fixed Flow van kunstenaar Sjoerd Knibbeler te zien in Het Scheepvaartmuseum in Amsterdam.

In opdracht van Het Scheepvaartmuseum realiseert Knibbeler Fixed Flow, een artistiek experiment geïnspireerd op in de scheepsbouw toegepaste wetenschappelijke methodes om de zeewaardigheid van nieuwe schepen te testen: sleepproeven met scheepsmodellen. Knibbeler reflecteert met dit project op de tijdelijke tentoonstelling Gamechangers | Maritieme innovaties. Fixed Flow is een installatie met fotogrammen, een waterbassin, scheepsmodellen en een documentairefilm.

In het kielzog van een pionier

Fixed Flow treedt in dialoog met het in Gamechangers getoonde onderwerp rondom de sleepproeven van scheepsbouwkundig ingenieur Bruno Johannes Tideman (1834-1883). Hij wordt beschouwd als de grondlegger van de moderne scheepsbouw in Nederland. Tideman was in de jaren 1870 de eerste die wetenschappelijke experimenten met schaalmodellen uitvoerde om het benodigde machinevermogen voor stoomschepen bij verschillende snelheden te bepalen. Dat de resultaten van wetenschappelijk onderzoek in de scheepsbouw werden toegepast, was toen nieuw in Nederland. Tegenwoordig worden deze tests op grote schaal uitgevoerd bij kennisinstituut MARIN.

7678

Test-fotogram 1 detail van een drijvend papieren scheepje in een waterbassin, Sjoerd Knibbeler, 2018.

Pionierstechniek: het fotogram

Knibbeler maakt gebruik van een techniek uit de pionierstijd van de fotografie: het fotogram. Dit is een directe afdruk op lichtgevoelig papier, zonder tussenkomst van een camera. De fotogrammen in de tentoonstelling van 300×127 cm zijn het resultaat van de sleepbeweging van scheepsmodellen in een waterbassin in een donkere ruimte. De ruimte is tijdens het proces kortstondig verlicht, waardoor er op het papier onder het glazen waterbassin, een silhouetafdruk van het scheepsmodel en de scheepsgolf verschijnt. Het is een momentopname van de stroming van het scheepsmodel in het water; een fixed flow.

Kruisbestuiving

De scheepsmodellen waarmee Knibbeler zijn artistieke experiment vormgeeft, zijn niet zomaar scheepsmodellen, maar digitale ontwerpen van studenten Maritieme Techniek aan de Technische Universiteit Delft. De modellen zijn van uiteenlopende scheepstypen – van containerschip tot trimaran – ieder met hun eigen Fixed Flow. Om de bezoeker mee te nemen in de wereld van het ontwerpen en testen van scheepsmodellen, is in de tentoonstelling een korte documentairefilm te zien. Fixed Flow is een kruisbestuiving tussen kunst en wetenschap. Fixed Flow is een kruisbestuiving tussen kunst en wetenschap: in het meest recente werk van Sjoerd Knibbeler leiden experiment en dialoog opnieuw tot een verbluffend resultaat.

Sjoerd Knibbeler

Sjoerd Knibbeler (1981) woont en werkt in Amsterdam. Zijn werk richt zich op het visualiseren van onzichtbare natuurverschijnselen zoals wind, de beweging van lucht en water en klimatologische omstandigheden. Knibbeler creëert een wereld die zijn eigen logica volgt, waarin associatieve relaties en verbeeldingskracht een sleutelrol spelen. Knibbeler laat zich inspireren door onderwerpen als vliegen, vliegtuigen, aerodynamica, varen, schepen en klimatologische omstandigheden. Hij won de Grand Prix du Jury op het 30e Hyères International mode- en fotografiefestival, exposeerde zijn werk onder andere in Foam Amsterdam, Unseen Photo Fair en Espace Images, Vevey, Zwitserland.

Joan Blaeu: Meester-cartograaf in de Gouden Eeuw

Een van de absolute topstukken van Het Scheepvaartmuseum in Amsterdam is de wereldkaart van Joan Blaeu uit 1648. De kaart heeft een indrukwekkend formaat van meer dan 2 bij 3 meter en bood destijds de meest actuele kennis van de wereld.

Van deze versie van de kaart, met tekst van Blaeu en een nieuwe plaat voor China, is er maar één ter wereld. Na lange tijd is de kaart weer voor publiek te zien in de objecttentoonstelling ‘Blaeu’s wereld in kaart | meester-cartograaf in de Gouden Eeuw’.

De tentoonstelling belicht de meest verrassende details van de kaart, de politieke context van de kaart en vertelt meer over de Amsterdamse firma Blaeu. ‘Blaeu’s wereld in kaart | meester-cartograaf in de Gouden Eeuw’ is een uitbreiding van de populaire Atlassen tentoonstelling en is nog t/m 31 december 2017 in Het Scheepvaartmuseum te zien.

Michael Huijser, directeur van Het Scheepvaartmuseum over de kaart van Blaeu: “Deze kaart laat zien hoe men over de wereld dacht. De buitenwereld boezemde vrees in, maar maakte ook nieuwsgierig. Die twee gingen hand in hand. De zeventiende eeuw was het startpunt van innovaties op het gebied van cartografie en daarom was zo’n kaart enorm belangrijk. Maar je kunt er ook bij wegdromen en op ontdekkingsreis gaan.”

De Amsterdamse firma Blaeu

De firma Blaeu was de grootste producent van kaarten in de zeventiende eeuw. De Blaeus baseerden zich op eerdere kaarten, eeuwenoude overlevering én de meest recente ontdekkingen. De boekhandel van de firma Blaeu was gevestigd ‘Op het water’, het huidige Damrak in Amsterdam. De locatie zo vlak aan de haven was niet toevallig gekozen. Daar arriveerden nieuwe producten en informatie van over de hele wereld. Zeelieden, kooplieden, geleerden en regenten samen, geïnteresseerd in Blaeu’s kennis en kunde, kwamen hier samen. De cartografie van de firma Blaeu heeft veel invloed gehad op het wereld- en kaartbeeld. Veel cartografen probeerden Joan Blaeu na te volgen of te verbeteren.

 

6007

Unieke wereldkaart van Joan Blaeu in Het Scheepvaartmuseum – Foto @Scheepvaartmuseum

Verrassende details

De wereldkaart van Blaeu is één van de eerste wereldkaarten waar de kustlijn van Australië – door Blaeu Nova Hollandia genoemd – en Nieuw-Zeeland te zien is die zeer recentelijk was ‘ontdekt’ door ontdekkingsreiziger Abel Tasman. Daarnaast is een piepklein Behouden Huys en het vastgelopen schip van Willem Barentsz op Nova Zembla te zien. Ook maken wij kennis met de westerse en superieure kijk op inboorlingen; kannibalen in Zuid-Amerika, een lama in Zuid-Amerika, olifanten in Afrika, zeemonsters en zeeslagen. Met een loep in de hand – veel details zijn met het blote oog bijna niet te zien – krijgt de bezoeker de gelegenheid om alle details te ontdekken en te bewonderen.

De Vrede van Munster

De wereldkaart van Blaeu uit de collectie van Het Scheepvaartmuseum is opgedragen aan Gaspar de Bracamonte y Guzman, graaf van Peñaranda, de leider van de Spaanse delegatie bij de vredesbesprekingen die in 1648 uitmondden in de Vrede van Münster. Dit betekende het einde van de Tachtigjarige Oorlog tussen de Republiek en Spanje. De kaart van Blaeu viert de vrede. Opvallend is dat er op de kaart geen heldere grenzen zijn aangegeven. Er is vanwege de vrede nauwelijks duidelijk gemaakt welke Europese machten bepaalde gebieden in handen hebben. Wel zien wij dat alle scheepjes die op de wereldzeeën varen een (Nederlandse?) driekleur in top hebben.

Het wereldbeeld van Copernicus

Nicolaus Copernicus kwam in 1543 met een revolutionair nieuw wereldbeeld waarin de aarde om de zon draait. Dat ging in tegen de heersende consensus dat de aarde het middelpunt was van het heelal en de hemellichamen rondom de aarde draaiden. Zo predikte de kerk dat de aarde stilstond. De publicatie met de Copernicaanse theorie stond vermeld in de katholieke ‘index van verboden boeken’. Joan Blaeu was de eerste die het Copernicaanse Wereldbeeld op een wereldkaart durfde af te beelden. Hij trok hiermee het heersende wereldbeeld in twijfel, dat in 1648 nog door de meeste mensen werd aangehangen.|

Video Het Scheepvaartmuseum via @YouTube

 

 

Tromp blijft thuis

PERSBERICHT

Het Scheepvaartmuseum in Amsterdam heeft een portret aangekocht van luitenant-admiraal Cornelis Tromp (1629-1691), vervaardigd door Ferdinand Bol. Het bestaan van het portret werd altijd vermoed, maar het werd voor lange tijd verloren gewaand. Het schilderij wordt, nadat het gerestaureerd is, in 2019 in Het Scheepvaartmuseum gepresenteerd. De aankoop van een door Ferdinand Bol geschilderd portret van de admiraal is een belangrijke toevoeging voor zowel de collectie van Het Scheepvaartmuseum als voor de Collectie Nederland. Een belangrijk onderdeel van het schilderij is de aanwezigheid van een bediende van Afrikaanse herkomst die Tromp een helm aanreikt. Daarmee kan het schilderij in een bredere context geplaatst worden die dat van een portret van een 17e-eeuwse admiraal overstijgt.

Het schilderij is nog tot en met zondag 18 februari 2018 te zien in de tentoonstelling ‘Ferdinand Bol en Govert Flinck’ in het Amsterdam Museum.

Dit is de laatste kans om dit schilderij te zien voordat het in 2019 in Het Scheepvaartmuseum getoond wordt. Het portret is aangekocht met steun van het Mondriaan Fonds, De BankGiro Loterij, Het Compagnie Fonds, en de Vereeniging Nederlandsch Historisch Scheepvaart Museum.

Aanwezigheid van een Afrikaanse bediende

Een belangrijk onderdeel van het portret is de aanwezigheid van een Afrikaanse bediende. Vera Carasso, directeur Museale Zaken van Het Scheepvaartmuseum: ’Juist de bediende geeft extra betekenis aan het schilderij. Wij zien niet alleen een portret van een beroemde admiraal, maar door de aanwezigheid van de bediende vormt het een dubbelportret. Al is het niet met die intentie geschilderd. Wie is deze jongen? Woonde hij in huis bij Tromp als een tot slaaf gemaakte huislakei of is hij alleen afgebeeld als statussymbool? Het museum wil hier meer onderzoek naar doen. Voor Het Scheepvaartmuseum is deze historische context van het schilderij van groot belang. Juist in deze tijd waar het debat over ‘zeehelden’ en het zichtbaar maken van het slavernijverleden aan de orde is.’

7641.png

Ferdinand Bol, portret van admiraal Cornelis Tromp, circa 1667, olieverf op doek, ongesigneerd en ongedateerd, 148,5 x 131 cm.

Het portret van Cornelis Tromp

Na de beëindiging van de Tweede Engelse Oorlog (1665-1667) lieten Michiel de Ruyter en Cornelis Tromp zich portretteren door Ferdinand Bol. Het portret toont Cornelis Tromp in wapenrusting met op de achtergrond een zeeslag waarin zijn vlaggenschip ‘Hollandia’ te zien is. Op de tafel op de voorgrond zijn de kenmerkende attributen van een vlagofficier afgebeeld – een zeekaart, graadstok en een globe – een setting die overeenkomt met Bols portret van Michiel de Ruyter, ook in de collectie van Het Scheepvaartmuseum. Deze attributen maken deel uit van de iconografie van het admiraalsportret zoals die in de zeventiende eeuw in de beeldende kunst tot ontwikkeling kwam. De portretten van de admiralen vertellen niet alleen een historisch verhaal over zeeslagen en de persoonlijke rivaliteit tussen beiden, maar ook de iconografische duiding en het kunsthistorische verhaal van Bols portretschilderkunst.

Verloren gewaand schilderij ontdekt in Portugal

Het bestaan van het portret werd altijd vermoed, maar het werd voor lange tijd verloren gewaand. Door de gravure van Lambert Visscher uit 1677, ook in de collectie van Het Scheepvaartmuseum, werd duidelijk dat het gebaseerd is op het portret van Ferdinand Bol. In de gravure wordt hiernaar verwezen (’Ferdinandus Bol ad vivum pinxit’). Eind vorig jaar werd het portret ontdekt bij een particulier in Portugal. Conservator Norbert Middelkoop van het Amsterdam Museum reisde af naar Portugal om het portret te controleren op echtheid en haalde het werk voor de tentoonstelling Bol en Flinck naar Nederland. Het Amsterdam Museum laat weten blij en trots te zijn dat het onbekende schilderij uit Portugal nu in Het Scheepvaartmuseum een permanente plek in Amsterdam krijgt.